COVAX ve CEPI: Pandemide aşılar dünyaya nasıl dağıtıldı, neler aksadı?
COVID-19 aşılarını adil dağıtmak için kurulan COVAX, 146 ekonomiye yaklaşık 2 milyar doz ulaştırıp 2023 sonunda kapandı. Mekanizmanın işleyişini, CEPI'nin rolünü ve çıkarılan dersleri inceledik.

Sesli Dinle
Bu ses, tarayıcınızın konuşma sentezi ile üretilir; insan sesi değildir. Sesin niteliği cihazınıza göre değişir.
COVID-19 aşılarını adil dağıtmak için kurulan COVAX, 146 ekonomiye yaklaşık 2 milyar doz ulaştırıp 2023 sonunda kapandı. Mekanizmanın işleyişini, CEPI'nin rolünü ve çıkarılan dersleri inceledik.
Şubat 2021'in son haftasında Gana'nın başkenti Akra'ya inen bir kargo uçağı, COVAX mekanizmasının ilk sevkiyatını taşıyordu. COVAX, COVID-19 aşılarının yalnızca parası olan ülkelere değil, tüm dünyaya ulaşması için 2020'de kurulan küresel bir ortak satın alma ve dağıtım mekanizmasıydı. Üç yıl içinde 146 ekonomiye yaklaşık 2 milyar doz aşı ulaştırdı ve 31 Aralık 2023'te faaliyetini sonlandırdı. COVAX'ın hikâyesi, küresel sağlık sisteminin hem neler başarabileceğini hem de sınırlarını gösteren en güncel örnektir. Bu yazıda mekanizmanın yapısını, aşı araştırmalarını finanse eden CEPI'yi ve ortaya çıkan sorunları ele alıyoruz.
COVAX nasıl kuruldu?
Nisan 2020'de, pandeminin ilk aylarında, DSÖ öncülüğünde COVID-19 araçlarına erişimi hızlandırmak için “ACT Hızlandırıcısı” adlı bir iş birliği başlatıldı. Bu girişimin aşı ayağı COVAX oldu. Mekanizmayı üç kurum birlikte yönetti: Aşı araştırmalarını finanse eden CEPI, finansman ve satın almayı yürüten Gavi ve teknik rehberlik sağlayan DSÖ. UNICEF ise teslimat ve lojistikte kilit ortaktı.
Modelin iki ayağı vardı:
- Kendi kendini finanse eden ülkeler: Yüksek ve orta gelirli ülkeler COVAX üzerinden aşı satın alarak bir tür sigorta portföyüne katılabiliyordu.
- İleri piyasa taahhüdü (AMC): Düşük ve alt-orta gelirli ülkelerin aşıları bağışçı kaynaklarıyla ücretsiz ya da düşük maliyetle alınıyordu.
Fikir basitti: Birçok aday aşıya aynı anda yatırım yapılacak, hangisi başarılı olursa dozlar ülkelere nüfuslarıyla orantılı biçimde paylaştırılacaktı. Gavi'nin daha önce rutin aşılarda kullandığı toplu alım ve pazar şekillendirme yöntemleri, bu kez bir pandemi ölçeğinde denenecekti. Gavi'nin genel çalışma biçimini Gavi Aşı İttifakı'nı anlattığımız yazıda bulabilirsiniz.
CEPI nedir, rolü neydi?
CEPI (Salgına Hazırlık İnovasyonları Koalisyonu), 2014–2016 Batı Afrika Ebola salgınının ardından, salgın potansiyeli olan hastalıklar için aşı geliştirme sürecini hızlandırmak amacıyla Ocak 2017'de Davos'ta kuruldu. Merkezi Oslo'dadır. Kurucuları arasında Norveç ve Hindistan hükümetleri, Gates Vakfı, Wellcome Trust ve Dünya Ekonomik Forumu bulunur.
CEPI'nin işi aşı üretmek değil, piyasanın tek başına yatırım yapmayacağı aşı adaylarını erken aşamada finanse etmektir. Pandemide CEPI, farklı teknolojilere dayanan çok sayıda COVID-19 aşı adayına kaynak sağladı. Bugün kuruluşun en bilinen hedefi “100 gün misyonu”dur: Yeni bir salgın tehdidi tanımlandıktan sonra güvenli ve etkili bir aşının 100 gün içinde kullanıma hazır hâle getirilmesi. CEPI'nin öncelikli patojen listesinde, henüz bilinmeyen bir etkeni temsil eden “X Hastalığı” da yer alır.
Bilanço: Rakamlarla COVAX
| Gösterge | Değer |
|---|---|
| Kuruluş | 2020 |
| İlk sevkiyat | Şubat 2021, Gana |
| Teslim edilen doz | Yaklaşık 2 milyar |
| Ulaşılan ekonomi | 146 |
| Dozların düşük gelirli ekonomilere giden payı | Yaklaşık yüzde 90 |
| Kapanış | 31 Aralık 2023 |
Ortakların kapanış açıklamasına göre COVAX, desteklenen düşük gelirli ekonomilerde tahminen 2,7 milyon ölümün önlenmesine katkıda bulundu. Kapanıştan sonra COVID-19 aşıları, ülkelerin rutin aşılama programlarına dahil edilmeye başlandı.
Bu rakamları değerlendirirken bağlamı unutmamak gerekir: 2 milyar doz, küresel ölçekte uygulanan toplam COVID-19 aşısının yalnızca bir bölümüdür. Pek çok ülke aşılarının büyük kısmını doğrudan anlaşmalar veya bölgesel girişimlerle temin etti. Yine de COVAX, düşük gelirli ülkeler için çoğu zaman tek ya da en önemli kaynak oldu.
Neler aksadı?
COVAX'ın sonuçları önemliydi, ancak başlangıçta konulan hedeflerin gerisinde kaldı ve özellikle 2021'de ciddi gecikmeler yaşandı. Başlıca sorunlar şunlardı:
- İkili anlaşmalar: Zengin ülkeler, üreticilerle doğrudan ön sipariş anlaşmaları yaparak ilk üretim partilerinin büyük bölümünü kendilerine ayırdı. COVAX sırada geride kaldı.
- Tedarik yoğunlaşması: COVAX, ilk aylarda büyük ölçüde tek bir üreticinin dozlarına dayanıyordu. 2021 baharında Hindistan'da vakaların hızla artması üzerine bu ülkeden ihracatın durması, sevkiyatları aylarca aksattı.
- Bağış kalitesi: Bağışlanan dozların bir kısmı son kullanma tarihine yakın ulaştı; bu da alıcı ülkelerin planlama yapmasını zorlaştırdı.
- Son kilometre sorunu: Aşının ülkeye ulaşması yeterli değildi; soğuk zincir, sağlık çalışanı sayısı ve aşı tereddüdü bazı ülkelerde dağıtımı yavaşlattı.
Aşı milliyetçiliği neden herkese zarar verir?
Pandemi döneminde sıkça kullanılan “aşı milliyetçiliği” kavramı, ülkelerin önce kendi nüfuslarının tamamını, hatta ek dozları güvenceye alıp diğer ülkeleri sıranın sonuna itmesini anlatır. Halk sağlığı uzmanları, bu tutumun ahlaki bir sorun olmasının yanında pratik bir risk de taşıdığını vurguladı: Virüsün geniş ölçüde dolaştığı bölgelerde yeni varyantların ortaya çıkma olasılığı artar ve bu varyantlar sonunda aşılanmış ülkelere de ulaşır. Ekonomik açıdan da tedarik zincirleri birbirine bağlı olduğundan, dünyanın bir kısmında salgının sürmesi küresel toparlanmayı geciktirir. Kısacası pandemide kimse, herkes güvende olmadan tam olarak güvende sayılmaz.
Bu dersler nereye yansıdı?
COVAX deneyimi, DSÖ'de müzakere edilen yeni uluslararası metnin ana gerekçelerinden biri oldu. Bölgesel üretim kapasitesi, teknoloji transferi ve kriz anında üretimin bir bölümünün ortak kullanıma ayrılması gibi başlıklar bu deneyimden doğdu. Ayrıntılar için: Pandemi Anlaşması'nın içeriği ve PABS eki. Afrika'da yerel aşı üretimine yönelik girişimlerin hız kazanması da aynı dersin sonucudur.
Sık sorulan sorular
Türkiye COVAX'tan aşı aldı mı?
Türkiye, aşı tedarikini ağırlıklı olarak üreticilerle yaptığı doğrudan anlaşmalar ve yerli aşı çalışmaları üzerinden yürüttü. Ülke bazında ayrıntılı tedarik verileri için resmî kaynaklara başvurulmalıdır.
CEPI ile Gavi arasındaki fark nedir?
Kısaca CEPI aşının geliştirilmesini, Gavi ise geliştirilmiş aşının yoksul ülkeler için satın alınmasını ve dağıtımını finanse eder. Biri zincirin başında, diğeri sonunda yer alır.
Bugün COVID-19 aşısıyla ilgili güncel bilgiye nereden ulaşırım?
Aşı önerileri zamanla ve risk gruplarına göre değişir. Güncel öneriler için Sağlık Bakanlığı duyurularını izleyin ve kişisel durumunuzu aile hekiminizle görüşün.

Düzeltme ve cevap hakkı — bu haberde şeref ve haysiyetinizi ihlal eden ya da gerçeğe aykırı bir husus olduğunu düşünüyorsanız, yayım tarihinden itibaren iki ay içinde başvurabilirsiniz.

Yazar World, 2026 yılında yayın hayatına başladı. Yazar Medya Anonim Şirketi bünyesinde tarafsız, hızlı ve güvenilir haber yayıncılığı faaliyetlerini sürdürüyor.
İlgili Haberler
Yorumlar (0)
Bu habere henüz onaylanmış bir yorum yok. İlk yorumu siz yazın; yorumlar editör onayından sonra yayımlanır.






