İçeriğe geç
22 Kasım 2026 Pazar
Son Dakika
Pankreas Kanserinde Umut Veren Gelişme: Yeni İlaç Dikkat ÇektiCANİK’TEN ABD PAZARINDA TÜRK İMZASI: SAMSUN’DAN DÜNYAYA UZANAN BAŞARI HİKÂYESİEkrem İmamoğlu’nun Diploma İptal Kararı KesinleştiOyuncu Lance Broadway 43 Yaşında Merdiven Boşluğunda Ölü Bulundu170 Ülkede Akıllı Televizyon Alarmı: Türkiye’de 32 Bin Cihaz RiskteMersin’de Uyuşturucu Operasyonu: 24 Şüpheli TutuklandıGalatasaray’dan Stat Değişikliği Sonrası Taraftarlara Üç MüjdeDoktor Pelin Pınar’ın Ölmeden Önceki Son Görüntüleri Ortaya ÇıktıGaziantep’te Uyuşturucu Operasyonu: 52 Şüpheli TutuklandıNadir toprak elementleri neden stratejik? Galyum, germanyum ve kritik mineral rekabetiPankreas Kanserinde Umut Veren Gelişme: Yeni İlaç Dikkat ÇektiCANİK’TEN ABD PAZARINDA TÜRK İMZASI: SAMSUN’DAN DÜNYAYA UZANAN BAŞARI HİKÂYESİEkrem İmamoğlu’nun Diploma İptal Kararı KesinleştiOyuncu Lance Broadway 43 Yaşında Merdiven Boşluğunda Ölü Bulundu170 Ülkede Akıllı Televizyon Alarmı: Türkiye’de 32 Bin Cihaz RiskteMersin’de Uyuşturucu Operasyonu: 24 Şüpheli TutuklandıGalatasaray’dan Stat Değişikliği Sonrası Taraftarlara Üç MüjdeDoktor Pelin Pınar’ın Ölmeden Önceki Son Görüntüleri Ortaya ÇıktıGaziantep’te Uyuşturucu Operasyonu: 52 Şüpheli TutuklandıNadir toprak elementleri neden stratejik? Galyum, germanyum ve kritik mineral rekabeti

Çiçek hastalığı nasıl yok edildi? Eradikasyon ve çocuk felcinde son aşama

İnsanlık bugüne kadar yalnızca bir insan hastalığını tamamen yok edebildi: çiçek. Eradikasyonun hangi koşullarda mümkün olduğunu, halka aşılama stratejisini ve çocuk felcinde son adımın neden zorlaştığını anlattık.

Haber Merkezi
Giriş:
Kaynak: Yazar World0 yorum8 dk okuma
Paylaş
Çiçek hastalığı nasıl yok edildi? Eradikasyon ve çocuk felcinde son aşama
Çiçek hastalığı nasıl yok edildi? Eradikasyon ve çocuk felcinde son aşama Fotoğraf: Yazar World

Sesli Dinle

Bu ses, tarayıcınızın konuşma sentezi ile üretilir; insan sesi değildir. Sesin niteliği cihazınıza göre değişir.

İnsanlık bugüne kadar yalnızca bir insan hastalığını tamamen yok edebildi: çiçek. Eradikasyonun hangi koşullarda mümkün olduğunu, halka aşılama stratejisini ve çocuk felcinde son adımın neden zorlaştığını anlattık.

Eradikasyon, bir hastalığın dünya genelinde kalıcı olarak ortadan kaldırılması ve artık hiçbir müdahaleye gerek kalmamasıdır. İnsanlık bugüne kadar bunu yalnızca bir insan hastalığında başardı: Dünya Sağlık Asamblesi, 8 Mayıs 1980'de çiçek hastalığının yeryüzünden silindiğini resmen ilan etti. Hayvan hastalıkları arasında ise sığır vebası 2011'de eradike edildi. Bu yazı, küresel sağlık ve salgınlar rehberinin en umut verici başlığını, yani bir hastalığı tamamen yok etmenin nasıl mümkün olduğunu ele alıyor.

Eradikasyon, eliminasyon ve kontrol arasındaki fark

KavramAnlamıÖrnek
KontrolHastalığın görülme sıklığının kabul edilebilir bir düzeye indirilmesi; müdahale sürer.Pek çok endemik hastalık
EliminasyonBelirli bir ülke veya bölgede bulaşın kesilmesi; diğer bölgelerde hastalık sürebilir.Bazı ülkelerde kızamık veya sıtma eliminasyonu
EradikasyonDünya genelinde kalıcı yok oluş; müdahaleye gerek kalmaz.Çiçek hastalığı

Bu ayrım önemlidir: Bir ülkenin bir hastalıktan “arınmış” ilan edilmesi eliminasyondur. Hastalık dünyanın başka yerlerinde sürdüğü sürece yeniden gelme riski devam eder.

Bir hastalık hangi koşullarda yok edilebilir?

Uzmanlar, bir hastalığın eradikasyon için uygun olup olmadığını değerlendirirken bazı temel ölçütlere bakar:

  • Hayvan rezervuarı olmaması: Etken yalnızca insanda yaşıyorsa bulaş zinciri kırıldığında geri dönecek bir kaynak kalmaz.
  • Etkili bir müdahale: Bulaşı kesebilen güvenli ve uygulanabilir bir aşı veya yöntem bulunmalıdır.
  • Kolay tanı: Vakaların hızla ve güvenilir biçimde tanınabilmesi gerekir.
  • Siyasi ve mali kararlılık: Son vakalar genellikle en zor ulaşılan bölgelerde kalır; uzun soluklu kaynak gerekir.

Çiçek hastalığı bu koşulların neredeyse tamamını karşılıyordu: Yalnızca insanlarda görülüyordu, belirgin bir döküntüyle kolayca tanınıyordu ve tek dozla güçlü koruma sağlayan bir aşısı vardı. Hayvanlarda da yaşayan etkenlerin neden bu kadar zor kontrol edildiğini Tek Sağlık yaklaşımı ve zoonotik hastalıklar yazısında anlattık.

Çiçek nasıl yok edildi?

Çiçek hastalığı, yüzyıllar boyunca milyonlarca insanın ölümüne, hayatta kalanlarda ise kalıcı izlere ve körlüğe yol açtı. 18. yüzyılın sonunda Edward Jenner'ın inek çiçeğiyle yaptığı deneyler aşının temelini attı. Ancak küresel yok etme, ancak 20. yüzyılın ikinci yarısında örgütlü bir kampanyayla mümkün oldu.

DSÖ, 1967'de “Yoğunlaştırılmış Çiçek Eradikasyon Programı”nı başlattı. Başlangıçta herkesin aşılanması hedeflendi; ancak bazı bölgelerde bunun yeterli olmadığı görüldü. Çözüm, sürveyans ve halka aşılama stratejisi oldu:

  1. Sahadaki ekipler yeni vakaları hızla tespit etti; vaka bildirene ödül gibi teşviklerle bilgi akışı güçlendirildi.
  2. Hasta izole edildi.
  3. Hastanın temas ettiği kişiler ve onların temasları, yani hastanın çevresinde bir “halka” oluşturan herkes aşılandı.
  4. Böylece virüsün ulaşabileceği kişiler bağışık hâle getirilerek bulaş zinciri kırıldı.

Doğal yolla bulaşan son çiçek vakası Ekim 1977'de Somali'de görüldü. Dünya Sağlık Asamblesi, yeterli gözlem süresinin ardından 1980'de eradikasyonu ilan etti. Bugün çiçek virüsü örnekleri yalnızca iki yüksek güvenlikli laboratuvarda saklanıyor; bu örneklerin imha edilip edilmeyeceği hâlâ tartışma konusu.

Çocuk felcinde son adım neden zor?

Çiçeğin ardından en büyük eradikasyon hedefi çocuk felci (polio) oldu. 1988'de başlatılan Küresel Polio Eradikasyon Girişimi'nin ardından vaka sayıları yüzde 99'un üzerinde azaldı. Vahşi polio virüsünün üç tipinden tip 2'nin 2015'te, tip 3'ün 2019'da yok edildiği onaylandı. Ancak vahşi tip 1, Pakistan ve Afganistan'da bulaşmayı sürdürüyor.

Son adımı zorlaştıran başlıca nedenler şunlardır:

  • Belirtisiz enfeksiyon: Polio enfeksiyonlarının büyük çoğunluğu belirti vermez; görünen her felç vakasının arkasında çok sayıda fark edilmeyen enfeksiyon bulunur. Bu yüzden atık su sürveyansı gibi yöntemler de kullanılır.
  • Erişim ve güvenlik: Çatışma bölgeleri ve göçebe topluluklar, aşı ekiplerinin ulaşmasını zorlaştırır.
  • Aşı kaynaklı virüsler: Ağızdan verilen canlı aşıdaki zayıflatılmış virüs, aşılama oranlarının düşük olduğu topluluklarda nadiren dolaşıma girip değişerek felce yol açabilir. Bu riski azaltmak için yeni nesil aşılar geliştirildi.

Polio, uzun süredir yürürlükte olan bir uluslararası halk sağlığı acil durumu olarak da izleniyor. Bu, yayılma riskinin uluslararası düzeyde ciddiye alındığını gösteriyor.

Eradikasyonun getirisi

Eradikasyon kampanyaları pahalı ve uzun soluklu olsa da başarıya ulaştığında getirisi kalıcıdır. Çiçek hastalığının yok edilmesinin ardından ülkeler rutin çiçek aşılamasını, sınır kapılarındaki aşı belgesi kontrollerini ve hastalığın tedavisine ayrılan kaynakları tamamen bırakabildi. Bu tasarrufun, kampanyanın toplam maliyetini kısa sürede aştığı sıklıkla vurgulanır. Daha da önemlisi, her yıl yeni kuşaklar bu hastalığın tehdidi olmadan dünyaya geliyor. Polio için de benzer bir hesap yapılıyor: Son adım tamamlanırsa dünya, aşılama ve sürveyans için ayrılan büyük kaynakları başka sağlık önceliklerine yönlendirebilecek.

Sıradaki adaylar

Aşısı olmayan ama eradikasyona en yaklaşan hastalık, kontamine suyla bulaşan bir parazitin neden olduğu Gine kurdu hastalığıdır. 1980'lerde milyonlarca olan yıllık vaka sayısı, temiz su sağlanması, su filtreleri ve toplum eğitimiyle çok düşük düzeylere indi. Bu örnek, eradikasyonun yalnızca aşıyla değil, davranış değişikliği ve altyapıyla da mümkün olabileceğini gösteriyor.

Sık sorulan sorular

Türkiye'de çocuk felci görülüyor mu?

Türkiye, DSÖ Avrupa Bölgesi'nin 2002'de polio'dan arınmış olarak sertifikalandırılan ülkeleri arasındadır. Aşılama, ulusal aşı takviminin parçası olarak sürer; aşı takvimiyle ilgili sorularınızı aile hekiminize iletin.

Kızamık neden henüz yok edilemedi?

Kızamığın etkili bir aşısı ve hayvan rezervuarı olmaması gibi avantajları var; ancak çok yüksek bulaşıcılığı, eradikasyon için çok yüksek ve kesintisiz aşılama oranları gerektiriyor.

Pankreas Kanserinde Umut Veren Gelişme: Yeni İlaç Dikkat Çektiİlgili HaberPankreas Kanserinde Umut Veren Gelişme: Yeni İlaç Dikkat Çekti
Paylaş

Düzeltme ve cevap hakkı — bu haberde şeref ve haysiyetinizi ihlal eden ya da gerçeğe aykırı bir husus olduğunu düşünüyorsanız, yayım tarihinden itibaren iki ay içinde başvurabilirsiniz.

Haber Merkezi · Editör

Yazar World, 2026 yılında yayın hayatına başladı. Yazar Medya Anonim Şirketi bünyesinde tarafsız, hızlı ve güvenilir haber yayıncılığı faaliyetlerini sürdürüyor.

İlgili Haberler

Yorumlar (0)

Kalan: 500 karakter

Bu habere henüz onaylanmış bir yorum yok. İlk yorumu siz yazın; yorumlar editör onayından sonra yayımlanır.

Bunlar da İlginizi Çekebilir