BM Güvenlik Konseyi ve veto hakkı: Beş ülkenin tek oyu neden belirleyici?
BM Güvenlik Konseyi'nde 15 üye var, ancak bir karar tasarısını tek başına durdurabilen yalnızca beş ülke bulunuyor. Veto hakkının nereden geldiğini, nasıl işlediğini ve reform tartışmalarının neden bitmediğini açıkladık.

Sesli Dinle
Bu ses, tarayıcınızın konuşma sentezi ile üretilir; insan sesi değildir. Sesin niteliği cihazınıza göre değişir.
BM Güvenlik Konseyi'nde 15 üye var, ancak bir karar tasarısını tek başına durdurabilen yalnızca beş ülke bulunuyor. Veto hakkının nereden geldiğini, nasıl işlediğini ve reform tartışmalarının neden bitmediğini açıkladık.
Veto hakkı, BM Güvenlik Konseyi'nin beş daimi üyesi olan ABD, Birleşik Krallık, Çin, Fransa ve Rusya'nın, esasa ilişkin bir karar tasarısını tek başına olumsuz oy vererek düşürebilme yetkisidir. Konsey'de bir kararın kabulü için 15 üyeden en az 9'unun olumlu oyu gerekir; ancak bu 9 oy toplansa bile daimi üyelerden birinin 'hayır' demesi tasarıyı geçersiz kılar. Çekimser kalmak ya da toplantıya katılmamak ise veto sayılmaz.
Güvenlik Konseyi nasıl oluşur?
Konsey 15 üyeden oluşur. Beş daimi üyenin yanında 10 geçici üye, Genel Kurul tarafından iki yıllık dönemler için seçilir. Geçici üyelikler coğrafi bölgelere göre dağıtılır ve her yıl beş koltuk yenilenir. Görev süresi biten geçici üye bir sonraki dönem için hemen yeniden seçilemez. Konsey başkanlığı ise üyeler arasında, İngilizce ülke adlarının alfabetik sırasına göre aylık olarak döner.
Veto hakkı nereden geliyor?
Veto, 1945'te BM Şartı yazılırken İkinci Dünya Savaşı'nın galip güçlerinin örgüte katılmasının şartı olarak sisteme yerleştirildi. Amaç, büyük güçlerin rızası olmadan onlara karşı bir yaptırım ya da askeri müdahale kararı alınmasını engellemek ve böylece Milletler Cemiyeti'nde yaşanan büyük güçlerin örgütten kopması durumunu tekrarlamamaktı. BM Şartı'nın 27. maddesi, usule ilişkin olmayan kararların 'daimi üyelerin olumlu oyları dahil' dokuz üyenin oyuyla alınacağını söyler. 'Veto' kelimesi Şart'ta geçmez; yetki bu ifadeden doğar.
Hangi kararlarda veto kullanılabilir?
Usule ilişkin konularda, örneğin bir maddenin gündeme alınması gibi kararlarda veto işlemez; dokuz üyenin olumlu oyu yeterlidir. Esasa ilişkin kararlarda ise veto geçerlidir. Bu kapsamda yaptırımlar, barışı koruma operasyonlarının kurulması, askeri güç kullanımına izin, yeni üyenin kabulü için Genel Kurul'a tavsiye ve Genel Sekreter adayının belirlenmesi sayılabilir.
| Konu | Gerekli oy | Veto geçerli mi? |
|---|---|---|
| Usule ilişkin kararlar | 15 üyeden en az 9 olumlu oy | Hayır |
| Yaptırım ve askeri güç kullanımı | 9 olumlu oy ve daimi üyelerden olumsuz oy olmaması | Evet |
| Yeni üye kabulü tavsiyesi | 9 olumlu oy ve daimi üyelerden olumsuz oy olmaması | Evet |
| Genel Sekreter tavsiyesi | 9 olumlu oy ve daimi üyelerden olumsuz oy olmaması | Evet |
Çekimser oy neden veto sayılmıyor?
Şart'ın lafzı 'daimi üyelerin olumlu oyları' dese de Konsey'in yerleşik uygulamasında daimi bir üyenin çekimser kalması kararın kabulüne engel görülmez. Uluslararası Adalet Divanı da 1971 tarihli Namibya danışma görüşünde bu uygulamanın genel kabul gördüğünü tespit etmiştir. Bu sayede daimi üyeler, desteklemedikleri ama engellemek de istemedikleri kararlarda çekimser kalabilir.
Veto edilen bir konu tamamen kapanır mı?
Hayır. 1950'de Genel Kurul'un kabul ettiği 'Barış İçin Birlik' kararı, Güvenlik Konseyi daimi üyeler arasındaki anlaşmazlık nedeniyle görevini yerine getiremediğinde Genel Kurul'un konuyu ele alıp üyelere tavsiyelerde bulunabilmesinin yolunu açtı. 2022'de ise Genel Kurul, Konsey'de veto kullanıldığında on iş günü içinde Genel Kurul'un toplanıp vetoyu tartışmasını öngören bir karar kabul etti. Bu mekanizmalar vetoyu kaldırmaz ama veto kullanan ülkenin gerekçesini açıklamasını sağlar.
Güvenlik Konseyi reformu neden gerçekleşmiyor?
Konsey'in 1945'in güç dengesini yansıttığı, Afrika ve Latin Amerika'nın daimi temsilinin olmadığı yıllardır dile getirilir. Daimi üye sayısının artırılması, vetonun sınırlandırılması ya da bölgesel temsil gibi farklı öneriler var. Ancak BM Şartı'nda değişiklik, Genel Kurul'da üçte iki çoğunluğun yanında beş daimi üyenin de dahil olduğu üye devletlerin üçte ikisinin onayını gerektirir. Yani reformun kendisi de fiilen veto engeline tabidir. Konsey'in yapısında bugüne kadarki tek büyük değişiklik, 1965'te geçici üye sayısının 6'dan 10'a çıkarılmasıdır.
Sıkça sorulan sorular
Veto hakkı hangi ülkelerde var?
ABD, Birleşik Krallık, Çin, Fransa ve Rusya olmak üzere yalnızca beş daimi üyede vardır.
Güvenlik Konseyi'nde karar için kaç oy gerekir?
15 üyeden en az 9'unun olumlu oyu gerekir. Esasa ilişkin konularda daimi üyelerden hiçbirinin olumsuz oy vermemesi de şarttır.
Geçici üyeler veto kullanabilir mi?
Hayır. Geçici üyelerin oyu tek başına bir kararı düşüremez; ancak yedi geçici üye birlikte olumsuz oy verirse 9 olumlu oy toplanamaz.
Türkiye Güvenlik Konseyi üyesi oldu mu?
Türkiye daimi üye değildir; farklı dönemlerde geçici üye olarak Konsey'de görev yapmıştır, en son 2009-2010 döneminde.

Düzeltme ve cevap hakkı — bu haberde şeref ve haysiyetinizi ihlal eden ya da gerçeğe aykırı bir husus olduğunu düşünüyorsanız, yayım tarihinden itibaren iki ay içinde başvurabilirsiniz.

Yazar World, 2026 yılında yayın hayatına başladı. Yazar Medya Anonim Şirketi bünyesinde tarafsız, hızlı ve güvenilir haber yayıncılığı faaliyetlerini sürdürüyor.
İlgili Haberler




Yorumlar (0)
Bu habere henüz onaylanmış bir yorum yok. İlk yorumu siz yazın; yorumlar editör onayından sonra yayımlanır.



