Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne kimler başvurabilir? AİHM'nin işleyişi adım adım
Strazburg'daki Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, sözleşmeye taraf devletlerin insan hakları ihlallerini inceliyor. Başvuru şartları, süreler ve kararların bağlayıcılığı merak edilenlerin başında geliyor.

Sesli Dinle
Bu ses, tarayıcınızın konuşma sentezi ile üretilir; insan sesi değildir. Sesin niteliği cihazınıza göre değişir.
Strazburg'daki Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, sözleşmeye taraf devletlerin insan hakları ihlallerini inceliyor. Başvuru şartları, süreler ve kararların bağlayıcılığı merak edilenlerin başında geliyor.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne taraf devletlerin bu sözleşmedeki hakları ihlal edip etmediğini inceleyen uluslararası bir mahkemedir. Merkezi Fransa'nın Strazburg kentindedir ve Avrupa Konseyi bünyesinde çalışır. Hakkının bir taraf devlet tarafından ihlal edildiğini düşünen herkes, iç hukuk yollarını tükettikten sonra son kesin karardan itibaren dört ay içinde mahkemeye bireysel başvuruda bulunabilir.
AİHM ne zaman kuruldu ve hangi hakları korur?
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 1950'de Roma'da imzalandı ve 1953'te yürürlüğe girdi. Mahkeme 1959'da çalışmaya başladı. 1998'de yürürlüğe giren 11 No'lu Protokol ile eski Avrupa İnsan Hakları Komisyonu kaldırıldı ve mahkeme tam zamanlı, tek bir yargı organına dönüştü.
Sözleşme ve ek protokoller; yaşam hakkı, işkence yasağı, kişi özgürlüğü ve güvenliği, adil yargılanma hakkı, özel ve aile hayatına saygı, düşünce, vicdan ve din özgürlüğü, ifade özgürlüğü, toplantı ve örgütlenme özgürlüğü, ayrımcılık yasağı ve mülkiyet hakkı gibi temel hakları güvence altına alır.
Kimler başvurabilir?
Bireyler, sivil toplum kuruluşları ve kişi grupları, kendilerinin doğrudan ihlalin mağduru olduğunu ileri sürerek başvurabilir. Başvurucunun vatandaşlığı belirleyici değildir; önemli olan ihlalin sözleşmeye taraf bir devletin yetki alanında gerçekleşmiş olmasıdır. Devletler de birbirlerine karşı başvuru yapabilir; bunlara devletlerarası başvuru denir.
Başvuru şartları nelerdir?
- İç hukuk yollarının tüketilmesi: Başvurucunun önce ülkesindeki etkili yargı yollarını kullanmış olması gerekir. Türkiye açısından bu, çoğu durumda Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuruyu da kapsar.
- Dört aylık süre: Başvuru, iç hukuktaki son kesin kararın ardından dört ay içinde yapılmalıdır. Bu süre 2022'de yürürlüğe giren 15 No'lu Protokol ile altı aydan dört aya indirildi.
- Mağdur sıfatı: Başvurucu ihlalden doğrudan etkilenmiş olmalıdır.
- Önemli zarar: Başvurucunun önemli bir zarara uğramamış olduğu durumlarda başvuru kabul edilemez bulunabilir.
- Eksiksiz form: Resmi başvuru formu ve gerekli belgeler eksiksiz gönderilmelidir; eksik başvurular incelenmeden reddedilebilir.
Mahkeme nasıl bir yapıyla çalışır?
Mahkemede her taraf devlet için bir yargıç bulunur. Yargıçlar, Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi tarafından dokuz yıllık ve yenilenemeyen bir süre için seçilir; kendi ülkelerini temsil etmezler, bağımsız olarak görev yaparlar.
| Oluşum | Yargıç sayısı | Baktığı işler |
|---|---|---|
| Tek yargıç | 1 | Açıkça kabul edilemez başvurular |
| Komite | 3 | Yerleşik içtihada dayanan davalar |
| Daire | 7 | Esasa ilişkin kararların çoğu |
| Büyük Daire | 17 | Ciddi yorum sorunu doğuran veya yeniden incelemeye gönderilen davalar |
Kararlar bağlayıcı mı ve nasıl uygulanır?
AİHM kararları davanın tarafı olan devlet için bağlayıcıdır. Mahkeme ihlal tespit ettiğinde başvurucuya "hakkaniyete uygun tazminat" ödenmesine hükmedebilir. Ancak mahkeme ulusal mahkeme kararlarını bozamaz, yasaları iptal edemez. Kararların uygulanıp uygulanmadığını Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi izler. Devletler bazen benzer ihlallerin tekrarlanmaması için mevzuat değişikliğine gider; Türkiye'de olduğu gibi pek çok ülkede AİHM ihlal kararı yargılamanın yenilenmesi sebebi sayılır.
Türkiye ne zamandan beri bireysel başvuruya açık?
Türkiye, sözleşmeyi 1954'te onayladı; bireysel başvuru hakkını ise 1987'de tanıdı. 2012'de Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yolu açıldıktan sonra Türkiye'den gelen başvurularda önce bu yolun kullanılması aranmaya başlandı.
Sıkça sorulan sorular
AİHM'ye başvuru ücretli mi?
Hayır, mahkemeye başvuru için harç ödenmez. Başvuru aşamasında avukat zorunlu değildir; ancak dava ilerlediğinde temsil gerekebilir.
Başvuru hangi dilde yapılabilir?
Başvuru, sözleşmeye taraf devletlerin resmi dillerinden biriyle yapılabilir. Türkçe başvurular da kabul edilir.
AİHM, AB'nin mahkemesi mi?
Hayır. AİHM, AB'den ayrı bir örgüt olan Avrupa Konseyi'ne bağlıdır. AB'nin yargı organı Lüksemburg'daki Avrupa Birliği Adalet Divanı'dır.
Bir dava ne kadar sürer?
Süre davanın niteliğine ve önceliğine göre değişir. Basit başvurular kısa sürede sonuçlanabilirken karmaşık davalar birkaç yıl sürebilir.

Düzeltme ve cevap hakkı — bu haberde şeref ve haysiyetinizi ihlal eden ya da gerçeğe aykırı bir husus olduğunu düşünüyorsanız, yayım tarihinden itibaren iki ay içinde başvurabilirsiniz.

Yazar World, 2026 yılında yayın hayatına başladı. Yazar Medya Anonim Şirketi bünyesinde tarafsız, hızlı ve güvenilir haber yayıncılığı faaliyetlerini sürdürüyor.
İlgili Haberler




Yorumlar (0)
Bu habere henüz onaylanmış bir yorum yok. İlk yorumu siz yazın; yorumlar editör onayından sonra yayımlanır.



